Mitologia

Bóg gromu i błyskawicy, wojny i ładu – najwyższy bóg Słowian. Już w VI wieku bizantyjski historyk Prokopiusz pisał, że Słowianie wierzą, iż jeden bóg, twórca błyskawicy, jest panem wszystkiego. W 980 roku książę Włodzimierz postawił w Kijowie jego posąg, ze srebrną głową i złotymi wąsami, na czele swojego panteonu. Perun panuje ze szczytu drzewa świata, razi piorunami węża Welesa i przywraca deszcz. Po chrystianizacji wiele z jego roli przejął święty Eliasz Gromowładny.

Bóg bydła i bogactwa, handlu, wód i zaświatów – wielki przeciwnik Peruna. W traktatach z Bizancjum (907 i 971) Rusowie przysięgali na Peruna i na Wołosa, „boga bydła”, bo bydło oznaczało bogactwo. W micie Weles kradnie bydło Peruna i ukrywa się pod drzewem albo w wodzie, aż Perun razi go piorunem i wracają deszcze. Łączy się go też z muzyką, magią i duszami zmarłych; później część jego roli przejął święty Błażej.

Niebiański kowal, bóg ognia i rzemiosła. Ruska kronika z XII wieku, opowiadając na nowo grecką kronikę, nazywa go ojcem boga słońca Dażboga, mówi, że dał ludziom prawo małżeństwa i nauczył ich kuć żelazo, i porównuje go z greckim Hefajstosem.

Bóg słońca i „dawca dobra” – jego imię znaczy „bóg, który daje”. Należał do panteonu Włodzimierza, a w Słowie o wyprawie Igora lud ruski nazwany jest „wnukami Dażboga”. W serbskim folklorze przetrwał jako Dabog, potężny władca na ziemi przeciwstawiony Bogu w niebie.

Syn Swaroga – ogień na ziemi i w domowym ognisku. Około 1015 roku niemiecki biskup Thietmar z Merseburga opisał jego wielką świątynię w Radogoszczy (Retrze), głównym sanktuarium Luciców, gdzie jego posąg stał w hełmie i zbroi, a święty koń przepowiadał wynik wojen. Późniejsi autorzy nazywają samego boga Radogostem.

Bóg wiatrów i powietrza. Należał do panteonu Włodzimierza, a Słowo o wyprawie Igora nazywa wiatry „wnukami Strzyboga”, które od morza niosą strzały. Jego imię często tłumaczy się jako „ten, który rozpościera” – bóg, który niesie rzeczy po szerokim świecie.

Bóg słońca w panteonie Włodzimierza z 980 roku. W Słowie o wyprawie Igora książę Wsiesław nocą przecina „drogę wielkiego Chorsa”. Wielu uczonych wywodzi to imię z irańskiego słowa oznaczającego słońce, więc Chors mógł być samą tarczą słońca, obok Dażboga – dawcy.

Najbardziej tajemniczy bóg panteonu Włodzimierza – zapisano tylko jego imię. Zwykle łączy się go z irańskim Simurgiem, skrzydlatym psem lub ptakiem strzegącym nasion i roślin, i uważa za posłańca między niebem a ziemią.

Jedyna bogini w panteonie Włodzimierza: opiekunka kobiet, przędzenia i tkania, porodu i wilgotnej matki ziemi. Średniowieczne księgi kościelne pytały kobiety, czy modliły się do Mokoszy. Jej dniem był piątek, a dużą część jej kultu przejęła święta Paraskewa. W wierzeniach ludowych przędzie ona nici życia i losu.

Rod – „ród, narodziny” – i Rodzanice, kobiety losu, pojawiają się w średniowiecznych kazaniach potępiających tych, którzy zostawiali im chleb, ser i miód. Były związane z przodkami, narodzinami i przeznaczeniem. Słowianie południowi zachowali tę samą wiarę w Sudżenice (Suđaje): trzy kobiety, które przychodzą trzeciej nocy po narodzinach i decydują o losie dziecka.

Bóg wiosny, młodości, płodności i ognistej siły – ten sam rdzeń widać w polskich słowach jary (wiosenny), jarzyć się i jarość. U Słowian połabskich Jarowita czczono w Wołogoszczy (Wolgast), gdzie przed wojskiem niesiono jego ogromną złotą tarczę. W rosyjskich i białoruskich obyczajach ludowych Jaryłę witano wiosną, a latem „chowano”.

Bogini zimy i śmierci. W całej Europie Środkowej i Wschodniej ludzie wciąż na początku wiosny robią słomianą kukłę Marzanny (Morany, Moreny), wynoszą ją ze wsi i palą albo topią w rzece – przeganiając zimę i witając wiosnę.

Duch wiosny i młodości, znany z pieśni i obyczajów ludowych, a nie z dawnych kronik. Jej imię to po prostu słowiańskie słowo oznaczające wiosnę, a w tradycji słoweńskiej wesny to wróżki przynoszące urodzajny rok.

Często nazywana boginią miłości, piękna i małżeństwa, od refrenu „lado, lado” w pieśniach weselnych i wiosennych. Wielu współczesnych uczonych wątpi, by była prawdziwą boginią, ale imię żyje w pieśniach – i w chorwackich ladaricach, dziewczętach śpiewających w noc świętojańską.

Bogini Słowian połabskich, nazwana „Siwa” przez kronikarza Helmolda w XII wieku. Jej imię zwykle odczytuje się jako „żywa”, dlatego uważa się ją za boginię życia i płodności – choć poza tym prawie nic o niej nie wiadomo.

Czterotwarzy bóg Arkony na wyspie Rugia, największej świątyni Słowian połabskich. Saxo Grammaticus opisuje ogromny posąg z czterema głowami zwróconymi na wszystkie strony, z rogiem wina w dłoni, z którego kapłan wróżył urodzaj, oraz białego konia, na którym bóg jeździł nocą. Duńczycy zniszczyli świątynię w 1168 roku.

Trójgłowy bóg Szczecina i Brandenburga. Jego kapłani tłumaczyli, że trzy głowy władają trzema królestwami – niebem, ziemią i zaświatami – a oczy ma zasłonięte, by nie widzieć ludzkich grzechów. Czarnego konia przeprowadzano przez włócznie, by przepowiedzieć, czy wojna się powiedzie. Najwyższa góra Słowenii nosi to samo imię.

Bóg wojny z Gardźca (dziś Garz) na Rugii: dębowy posąg o siedmiu twarzach, z siedmioma mieczami u pasa i ósmym w dłoni. W pobliskich świątyniach stali pięciogłowy Porewit i Porenut z czterema twarzami i piątą na piersi – wszystko to opisuje Saxo Grammaticus.

„Czarny bóg” Słowian połabskich. Helmold pisze, że na ucztach podawali sobie czaszę i wypowiadali przekleństwa w imię Czarnoboga, boga nieszczęścia. Na tej podstawie później przyjęto istnienie „białego boga”, Białoboga, dawcy szczęścia – ale nie wymienia go żadne dawne źródło.

Deszczowa dziewczyna z obyczajów Słowian południowych. W czasie suszy dziewczyna ubrana tylko w liście i trawę – dodola albo prporusza – chodziła z innymi dziewczętami od domu do domu, śpiewając o deszcz, a gospodynie polewały ją wodą. Wielu uczonych łączy Dodolę i Perperunę z Perunem, jako jego żonę lub pomocnicę.